Hiểu đúng về Natri Bicarbonat (NaHCO₃)
Ta thường thấy trên chai dịch ghi là NaHCO₃ 1,4% hoặc NaHCO₃ 4,2% đúng không ạ? Dù nồng độ khác nhau, thành phần hoạt chất đều là natri bicarbonat — hay còn gọi dân dã là “thuốc kiềm hóa”.
Giờ ta cùng hiểu bản chất một chút nhé
1. Bản chất hóa học và cơ chế trung hòa
Natri bicarbonat là một muối có tính kiềm yếu. Khi truyền vào cơ thể, nó không trực tiếp “chống axit” mạnh như người ta hay nghĩ, mà hoạt động theo cơ chế trung hòa:
-
Trong cơ thể đang bị toan máu (acidosis), nghĩa là nồng độ H⁺ (ion hydro) tăng cao, pH máu giảm.
-
NaHCO₃ sẽ phản ứng với H⁺ theo phản ứng:
H⁺ + HCO₃⁻ → H₂CO₃ → CO₂ + H₂O
Kết quả là H⁺ bị “bắt” lại, chuyển thành nước và khí CO₂ → giảm toan, tăng pH máu.
Vậy nói đơn giản, nó là một đòn “dáng hóa”: đè bớt độ mạnh của axit trong máu, giúp môi trường máu trở lại cân bằng.
2. Vì sao có nhiều nồng độ (1,4% – 4,2% – 8,4%)?
-
NaHCO₃ 1,4%: là dung dịch đẳng trương, có áp suất thẩm thấu tương tự huyết tương → truyền tĩnh mạch an toàn, dùng phổ biến nhất để điều chỉnh toan chuyển hóa mức nhẹ–vừa.
-
NaHCO₃ 4,2% hoặc 8,4%: là ưu trương, dùng khi cần tăng kiềm nhanh, hoặc trong các ca toan nặng, hồi sức cấp cứu, nhưng phải truyền chậm, theo dõi sát pH và khí máu động mạch để tránh gây kiềm hóa ngược hoặc tăng natri máu.
3. Khi nào nên dùng?
Chỉ định điển hình gồm:
-
Toan chuyển hóa do tiêu chảy, mất dịch dạ dày, toan lactic (sốc, ngộ độc ethylene glycol, ure huyết).
-
Trong thú y, chó mèo bị parvo, sốc nhiễm trùng, toan hô hấp thứ phát – sau khi đã ổn định dịch và tuần hoàn – có thể bổ sung NaHCO₃ theo hướng dẫn.
-
Tuy nhiên, không dùng tùy tiện nếu chưa có xét nghiệm khí máu hoặc ít nhất chưa đánh giá lâm sàng tình trạng toan kiềm.
4. Một vài lưu ý thực hành
-
Truyền qua đường tĩnh mạch, không tiêm bắp hay tiêm dưới da.
-
Pha loãng nếu cần, tránh truyền nhanh gây tăng CO₂ máu.
-
Luôn kiểm tra pH máu, natri huyết thanh và biểu hiện thần kinh, hô hấp.
Tài liệu tham khảo
-
DiBartola SP. Fluid, Electrolyte, and Acid–Base Disorders in Small Animal Practice. 5th ed. Elsevier, 2020.
-
Merck Veterinary Manual. “Metabolic Acidosis and Alkalosis in Small Animals.”
-
Adrogue HJ, Madias NE. “Management of life-threatening acid-base disorders.” N Engl J Med. 1998;338:26–34.
-
Hopper K. “Metabolic Acidosis in Dogs and Cats.” Clinician’s Brief, 2022.
Hãy liên hệ ngay với EduVET nếu có bất kỳ thắc mắc nào
